Science dergisinde yayımlanan çalışmada araştırmacılar, magmadaki gaz kabarcıklarının oluşumunda akış hızı farklarının (kayma kuvvetlerinin) etkili olduğunu ileri sürüyor. Geleneksel görüş, kabarcıkların çoğunlukla magma yükselirken çevre basıncının azalmasıyla ortaya çıktığını ve bu kabarcıkların magmayı hafifleterek hızlı yükselişe ve patlayıcı püskürmelere yol açtığını söylüyordu. Ancak Mount St. Helens ve Quizapu gibi örnekler bu açıklamayı tamamen karşılamıyordu.
Çalışmada gösterilen alternatif mekanizma şu: kanal ortası ile duvarlar arasındaki hız farkı kabarcıkların büyümesini ve birleşmesini kolaylaştırır. Duvar yakınında birleşen kabarcıklar gaz için kanallar oluşturabilir; gaz bu kanallardan erken kaçarsa magma sakin akabilir. Laboratuvarda viskoz bir erimiş kaya benzeri sıvı CO2 ile doyuruldu ve belirli bir kayma eşiği aşıldığında kabarcıklar ani olarak ortaya çıktı. Başlangıçtaki gaz aşırı doygunluğu ne kadar yüksekse, kabarcık oluşturmak için o kadar az kayma gerekiyordu; ayrıca var olan kabarcıklar yakın bölgede yeni kabarcık oluşumunu teşvik etti.
Bilgisayar simülasyonları, viskoz magmanın kanal duvarları boyunca aktığı ve güçlü kayma kuvvetlerine maruz kaldığı durumlarda bu mekanizmanın uygulanabilir olduğunu gösterdi. Olivier Bachmann (ETH Zurich, Volkanoloji ve Magmatik Petrografi profesörü) çalışmanın ortak yazarı olarak kayma hareketinin basınç düşüşü olmadan bile kabarcık oluşturabileceğini belirtiyor. Sonuçlar, volkan modellerinin güncellenmesini ve bacalardaki kayma kuvvetlerinin hesaba katılmasını öneriyor; böylece aktif volkanların tehlike potansiyeli daha iyi öngörülebilir.
Zor kelimeler
- kabarcık — sıvı içinde oluşan küçük gaz boşluğukabarcıklarının, kabarcıkların, kabarcıklar
- kayma — farklı katmanların birbirine göre hareketikayma kuvvetlerinin, kayma eşiği, kayma hareketinin
- magma — yeryüzü altında erimiş kayaçların sıcak karışımımagmadaki, magmayı, magmanın
- viskoz — akışa direnç gösteren yoğun sıvı özelliği
- doygunluk — bir maddedeki çözünmüş gaz miktarının maksimumudoygunluğu
- simülasyon — gerçek bir sürecin bilgisayarda benzetimisimülasyonları
- kanal — sıvı veya gazın geçtiği dar açıklıkkanallar
İpucu: Türkçe metni okurken veya ses kaydını dinlerken, vurgulanan kelimelerin üzerine gel, odaklan ya da dokun; anında kısa tanımlar görünür.
Tartışma soruları
- Bu yeni kayma temelli mekanizma aktif volkanların tehlike potansiyelini nasıl etkileyebilir? Nedenlerini açıklayın.
- Laboratuvar ve bilgisayar simülasyonlarının volkan davranışını tahmin etmedeki faydaları ve sınırlamaları nelerdir? Örnekler verin.
- Volkan izleme ve erken uyarı sistemlerinde bacalardaki kayma kuvvetlerini hesaba katmak için hangi ek ölçümler veya veriler yararlı olabilir?
İlgili makaleler
C vitamini potasyum perkloratın üreme zararını azaltabilir
Bir çalışma, potasyum perkloratın sperm üretimini ve doğurganlığı olumsuz etkilediğini; medaka balığı modelinde C vitamininin bu zararı azalttığını gösteriyor. İnsanlara etkisini anlamak için daha fazla araştırma gerektiği vurgulanıyor.
