Dự án Tinh tinh Ngogo, khởi xướng năm 1995 bởi John Mitani và David Watts, theo dõi một nhóm tinh tinh ở Vườn quốc gia Kibale, Uganda, trong nhiều thập kỷ. Khi quan sát bắt đầu, nhóm có hơn 100 cá thể và sau đó tăng gần 200; từ 1998 đến 2014 chúng sống như một đơn vị chung.
Từ năm 2015 mức độ hung hăng giữa hai tiểu nhóm gọi là trung tâm và phía tây tăng dần và hai bên bắt đầu tách rời về mặt xã hội. Năm 2016, phía tây điều một cuộc tuần tra lãnh thổ vào vùng trung tâm và các con đực giao chiến. Năm 2018, tinh tinh phía tây giết một con đực trưởng thành trẻ của nhóm trung tâm. Sau sự kiện đó, hai nhóm chấm dứt mọi quan hệ xã hội và sinh sản với nhau.
Trong bảy năm tiếp theo, nhóm phía tây đã giết bảy con đực trưởng thành và 17 con non; khi chia tách, phía tây có 76 cá thể còn trung tâm có 116. Thông thường nhóm lớn hơn dùng lợi thế số để tấn công nhóm nhỏ hơn, nhưng nhóm trung tâm không phản công. Tính đến tháng 12 năm 2025, phía tây có 108 cá thể và trung tâm giảm còn 76. Phát hiện này được công bố trên tạp chí Science và đặt câu hỏi về hành vi xã hội của tinh tinh.
Mitani cho rằng tinh tinh coi người ngoài là kẻ thù bất kể mối quan hệ trong quá khứ, trong khi Aaron Sandel (Đại học Texas) nói trường hợp này thách thức quan niệm rằng chiến tranh loài người chủ yếu bắt nguồn từ dấu hiệu văn hóa như sắc tộc hay tôn giáo; Sandel lập luận rằng các động lực cơ bản như thay đổi liên minh và thù địch có vai trò quan trọng. Mitani cũng nêu vài yếu tố có thể gây chia rẽ, gồm kích thước nhóm lớn và cái chết vài con đực vào năm 2014, và ông nhấn mạnh giá trị của nghiên cứu dài hạn được hỗ trợ liên bang. Các đồng tác giả đến từ Đại học Michigan, Đại học Utah, Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Utah và Đại học Bang Arizona.
Từ khó
- khởi xướng — bắt đầu một dự án hoặc hoạt động
- tiểu nhóm — một phần nhỏ của nhóm lớn hơn
- tuần tra lãnh thổ — hoạt động kiểm tra để bảo vệ vùng lãnh thổ
- giao chiến — đánh nhau giữa hai bên
- sinh sản — làm xuất hiện thế hệ con cái mới
- lợi thế — điều kiện hoặc vị trí có ưu thế hơnlợi thế số
- liên minh — sự hợp tác giữa hai nhóm hoặc cá nhân
- thù địch — có thái độ hay hành động chống đối
- nghiên cứu dài hạn — công trình nghiên cứu theo dõi lâu dài qua nhiều năm
Mẹo: di chuột, dùng phím Tab hoặc chạm vào các từ được tô sáng trong bài để xem định nghĩa nhanh ngay khi bạn đọc hoặc nghe.
Câu hỏi thảo luận
- Theo bạn, những yếu tố nào trong bài có thể gây chia rẽ giữa hai tiểu nhóm tinh tinh? Hãy nêu lý do.
- Tác giả nhắc tới giá trị của nghiên cứu dài hạn; bạn thấy nghiên cứu theo nhiều năm đem lại lợi ích gì cho việc hiểu hành vi động vật?
- Bài viết so sánh trường hợp tinh tinh với quan niệm về chiến tranh ở người; bạn nghĩ phát hiện này hỗ trợ hay thách thức quan điểm rằng chiến tranh do yếu tố văn hóa? Vì sao?
