Một nghiên cứu công bố trên PLOS One, do các nhà khoa học từ University of Michigan và University of Illinois thực hiện, phân tích cách người ta đưa ra phán xét đạo đức trong đời sống hàng ngày. Các tác giả tiến hành ba nghiên cứu với hàng trăm người trưởng thành ở Mỹ; người tham gia đọc các mô tả ngắn về hành vi hằng ngày, như giúp hay từ chối giúp người thân, tuân theo hay vi phạm quy định, và đối xử công bằng hay thiên vị.
Sau mỗi mô tả, họ cho biết liệu hành vi phản ánh tính cách thực hay do tình huống, và liệu họ có tin tưởng người đó. Trong nghiên cứu cuối cùng, các đánh giá được thực hiện trong khi người tham gia phải ghi nhớ dãy số dài, nhằm kiểm tra hiệu ứng khi chú ý bị phân tán. Kết quả cho thấy các phán xét vẫn ổn định ngay cả dưới sức ép phân tâm.
Kết luận nổi bật là hai loại hành vi có ảnh hưởng mạnh nhất: đối xử công bằng (bình đẳng) và tôn trọng quyền sở hữu của người khác. Khi ai đó thể hiện hai hành vi này, người quan sát thường:
- đánh giá họ là người có đạo đức và nguyên tắc,
- cho rằng hành vi phản ánh con người thật hơn là tình huống,
- sẵn sàng tin tưởng và hợp tác với họ hơn.
Các hành vi đạo đức khác như dũng cảm, trung thành hay tôn trọng thẩm quyền cũng ảnh hưởng nhưng yếu hơn. Savannah Adams, đồng tác giả, nói rằng công bằng và tôn trọng tài sản có thể là hành vi quan trọng nhất cho niềm tin xã hội. Oscar Ybarra lưu ý những phán xét này có vẻ "tự động và trực giác", nhưng cần xem xét kỹ hơn trước khi quyết định tin ai.
Nguồn: University of Michigan.
Từ khó
- phán xét — ý kiến hay kết luận về hành vi người khác
- đạo đức — nguyên tắc phân biệt đúng sai trong hành vi
- tình huống — hoàn cảnh hoặc điều kiện tác động lên hành vi
- nguyên tắc — quy tắc hành xử được giữ vững
- thiên vị — đối xử không công bằng vì ưu tiên ai đó
- quyền sở hữu — quyền kiểm soát tài sản của một người
- phân tâm — trạng thái chú ý bị gián đoạn
- trực giác — khả năng hiểu nhanh không cần lý luận
Mẹo: di chuột, dùng phím Tab hoặc chạm vào các từ được tô sáng trong bài để xem định nghĩa nhanh ngay khi bạn đọc hoặc nghe.
Câu hỏi thảo luận
- Bạn có đồng ý rằng đối xử công bằng và tôn trọng quyền sở hữu là nền tảng cho niềm tin xã hội? Vì sao?
- Hãy nêu ví dụ trong đời sống khi một phán xét đạo đức có thể bị ảnh hưởng bởi tình huống thay vì tính cách.
- Theo bạn, làm thế nào để cân bằng giữa trực giác ban đầu và suy nghĩ cẩn trọng trước khi quyết định tin người?
Bài viết liên quan
Cuộc Đại Suy thoái 2008 khiến nhiều người Mỹ thấy mình thuộc tầng lớp thấp hơn
Nghiên cứu công bố trên Psychological Science do Stephen Antonoplis dẫn đầu cho thấy sau suy thoái 2008 nhiều người Mỹ tự nhận thuộc tầng lớp thấp hơn. Phân tích dựa trên dữ liệu dài hạn của khoảng 165.000 người.
