University of California, Riverside’den bir ekip tarafından yürütülen ve Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayımlanan araştırma, yangın sonrası mantar topluluklarının nasıl şekillendiğini gen düzeyinde inceledi. Araştırmacılar beş yıl boyunca Kaliforniya genelindeki yedi orman yangını alanından mantar örnekleri topladı, mantar genomlarını diziledi ve bazı izolatları kömürleşmiş maddeye maruz bıraktı. Çalışma, yangın öncesinde toprakta zar zor algılanabilen bazı mantarların yanma sonrası nasıl çoğaldığını aydınlatmaya yönelik ilk ayrıntılı çalışmalardan biri sayılıyor.
Genetik bulgular üç ana stratejiyi gösterdi. İlk olarak gen çoğaltma; bazı mantarlar kömürleşmiş maddeyi sindiren enzimleri üreten genlerin kopya sayısını artırıyor. Örneğin ekmekte görülen Aspergillus, kömürleşmiş karbonu parçalamak için bu stratejiyi kullanıyor. İkinci olarak eşeysel rekombinasyon; birçok Basidiomycota türü eşeyli üremeye dayandığı için eşleşme genlerinin yeniden karışması kömürü metabolize etme yeteneğinin daha çabuk evrimleşmesini sağlayabiliyor. Üçüncü olarak yatay gen transferi; Coniochaeta hoffmannii adlı türde bakterilerden alınmış gibi görünen faydalı genler bulundu.
Fiziksel hayatta kalma stratejileri de öne çıktı. Bazı mantarlar yer altında on yıllarca uykuda kalabilen ısıya dayanıklı sklerosyumlar oluşturuyor, diğerleri ise toprakta daha derinde kalarak yangın sonrası besin açısından zengin ve rekabetsiz zemini hızla kolonize ediyor. Pyronema örneğinde, daha az genetik araca sahip olmasına rağmen rekabet ortadan kalktığında küçük turuncu fincan biçimli sporlar hızla oluşuyor.
Bu bulguların önemi, kömürleşmiş karbonun petrol sızıntıları, madencilik atıkları ve diğer sanayi kirleticilerine kimyasal olarak benzemesinde yatıyor. Glassman, bu genlerin petrol sızıntılarını temizlemek, cevherleri parçalamak veya yanmış alanları onarmaya yardımcı olmak için kullanılabileceğini ve alanın potansiyel olarak yararlı uygulamalar barındırdığını vurguluyor.
Zor kelimeler
- gen çoğaltma — bir genin kopya sayısını artırma olayı
- eşeysel rekombinasyon — eşeyle üreme sırasında genlerin yeniden karışması
- yatay gen transferi — bir organizmadan diğerine gen aktarılması olayı
- sklerosyum — uzun süre dayanabilen, sert mantar depolama yapısısklerosyumlar
- izolat — laboratuvarda tek başına izole edilmiş mikroorganizma örneğiizolatları
- dizilemek — DNA veya genom sırasını belirlemek için yapılan işlemdiziledi
- kolonize etmek — bir organizmanın yeni bir alanı doldurup yaşamaya başlamasıkolonize ediyor
- metabolize etmek — maddenin canlılar tarafından kimyasal olarak dönüştürülmesimetabolize etme
İpucu: Türkçe metni okurken veya ses kaydını dinlerken, vurgulanan kelimelerin üzerine gel, odaklan ya da dokun; anında kısa tanımlar görünür.
Tartışma soruları
- Bu mantar genlerinin petrol sızıntıları ve yanmış alanların onarımında kullanılması olası avantajlar ve riskler nelerdir? Nedenlerini belirtin.
- Genetik stratejiler (ör. gen çoğaltma, yatay gen transferi) ile fiziksel stratejiler (ör. sklerosyum oluşturma) arasında hangisinin restorasyon projelerinde daha hızlı etki gösterebileceğini düşünüyorsunuz? Açıklayın.
- Araştırmacıların beş yıl boyunca farklı yangın alanlarından örnek toplaması çalışmaya nasıl katkı sağlamış olabilir? Kısaça tartışın.
İlgili makaleler
Jamaika’daki Rastafari köyü ve yeni yolun etkileri
St. James bölgesindeki Rastafari köyü, 2025’te yapılan bir çevre yolunun çalışmaları nedeniyle zarar gördü. Makine, gürültü ve ağaç kesimi köyü, nehir çevresini ve kültürel bağları etkiledi; yazar kamu katılımını artırma önerisi sundu.
Bilimi Herkese Ulaştıran Etkinlikler
Deneyler, konuşmalar ve uygulamalı etkinlikler bilimi çocuklar ve yetişkinler için daha ilgi çekici hâle getirir. Etkinlikler farklı yaşlara göre okullarda, kütüphanelerde veya müzelerde düzenlenir; başarı ziyaretçi sayısı ve geri bildirimle ölçülür.
Gazze: Ateşkes ve Çevresel Yıkım
Ateşkes imzalandı ve insani yardım kuruluşları, neredeyse iki yıllık bombardıman ve ablukanın ardından açlık tehlikesiyle karşı ailelere ulaşmak için operasyonları genişletiyor. Uzmanlar büyük çevresel hasar, yüksek karbon emisyonu ve uzun süreli temizlik gerektiren riskler bildiriyor.
