Mạng xã hội: lợi ích, rủi ro và thay đổi của MetaCEFR B2
10 thg 11, 2025
Phỏng theo Safa, Global Voices • CC BY 3.0
Ảnh: Mariia Shalabaieva, Unsplash
Mạng xã hội mang cả lợi ích lẫn rủi ro: chúng giúp kết nối và cung cấp hỗ trợ cho những người bị gạt ra ngoài, nhưng đồng thời có thể lan truyền lời nói thù hằn, thông tin sai lệch và gây hại ngoài đời thực. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng công nghệ thường làm tăng cả hai mặt này.
Tháng 1 năm 2025, Mark Zuckerberg thông báo Meta sẽ chấm dứt chương trình kiểm chứng bên thứ ba kéo dài chín năm và áp dụng mô hình ghi chú cộng đồng như trên X. Công ty cũng nói sẽ bỏ một số chính sách bảo vệ người dùng LGBTQ+. International Fact-Checking Network coi việc kết thúc chương trình kiểm chứng là “một bước lùi”, và Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc Volker Türk cảnh báo: “Cho phép lời nói thù hằn và nội dung gây hại trực tuyến có hậu quả ngoài đời thực.”
Các nghiên cứu và báo cáo nội bộ nhấn mạnh vai trò của thiết kế sản phẩm. Một nghiên cứu cho thấy 15% người dùng Facebook thường xuyên nhất chịu trách nhiệm cho 37% tiêu đề sai lệch được chia sẻ trong nghiên cứu. Báo cáo rò rỉ năm 2019 của Facebook nêu rõ tính lan truyền, đề xuất và tối ưu hóa tương tác giúp lời nói thù hằn và thông tin sai lệch phát triển. Đính chính hiếm khi nhận được cùng mức chú ý như tuyên bố sai ban đầu; như First Draft News viết, “Rất, rất khó để gỡ [thông tin sai lệch] ra khỏi đầu bạn.”
- Các hệ thống đề xuất có liên quan tới cực đoan hóa.
- Nghiên cứu 2021 nói thuật toán của TikTok có thể dẫn tới nội dung bạo lực cánh hữu.
- YouTube từng bị gọi là “bộ máy cực đoan hóa” và có lo ngại về YouTube Kids.
AI sinh tạo cũng tạo rủi ro mới: cuộc bầu cử Indonesia năm 2024 nêu bật ảnh đại diện kỹ thuật số do AI tạo, và Prabowo Subianto đã dùng một ảnh như vậy. Báo cáo Freedom House năm 2023 cảnh báo rằng hệ thống tự động cho phép kiểm duyệt chính xác hơn và rằng “Những kẻ phát tán thông tin sai lệch đang sử dụng hình ảnh, âm thanh và văn bản do AI tạo, khiến sự thật dễ bị bóp méo và khó phân biệt hơn.” Ở Venezuela, thông điệp ủng hộ chính phủ do AI tạo tồn tại cùng với mối đe dọa nhằm vào nhà báo; những trang nhỏ hay hài hước cũng có thể xói mòn niềm tin và cung cấp dữ liệu cho các chiêu lừa đảo. Tổng thể, công nghệ có thể trao quyền và bảo vệ, nhưng cũng có thể bị dùng để gây hại; cân bằng tùy thuộc vào lựa chọn thiết kế, cấu trúc quyền lực và người kiểm soát công cụ.
Từ khó
- lời nói thù hằn — lời kêu gọi hận thù hoặc kỳ thị nhóm người
- thông tin sai lệch — thông báo hoặc tin tức không đúng sự thật
- kiểm chứng — xác minh thông tin để biết đúng hay sai
- đính chính — sửa lỗi thông tin đã công bố trước đó
- thiết kế sản phẩm — cách lập kế hoạch và tạo các tính năng, giao diện
- hệ thống đề xuất — phần mềm gợi ý nội dung phù hợp cho người dùng
- cực đoan hóa — quá trình khiến quan điểm trở nên cực đoan hơn
- AI sinh tạo — công nghệ tạo ra hình ảnh, âm thanh và văn bản giả
Mẹo: di chuột, dùng phím Tab hoặc chạm vào các từ được tô sáng trong bài để xem định nghĩa nhanh ngay khi bạn đọc hoặc nghe.
Câu hỏi thảo luận
- Cân bằng giữa lợi ích và rủi ro của mạng xã hội phụ thuộc vào những yếu tố nào theo bài? Nêu hai yếu tố và giải thích ngắn.
- Thiết kế sản phẩm và hệ thống đề xuất có thể góp phần vào việc lan truyền thông tin sai lệch như thế nào? Cho ví dụ từ bài.
- Bạn nghĩ việc chấm dứt chương trình kiểm chứng bên thứ ba có thể ảnh hưởng thế nào tới niềm tin công chúng? Hãy nêu lý do.
