Tại sao hẻm núi sâu xuất hiện trên cao nguyên Andes ^{CEFR B2}

Nghiên cứu mới này phân tích các quá trình vật lý tạo ra những hẻm núi sâu trên Cao nguyên Andes ở Peru và giải thích vì sao những thung lũng này tồn tại trên một cao nguyên có độ cao lớn. Tác giả nêu rõ cao nguyên đạt khoảng 3,7 km và quy mô các hẻm núi khiến ảnh chụp khó truyền tải đầy đủ kích thước; để so sánh, Grand Canyon sâu dưới 2 km ở điểm sâu nhất.

Nhóm do Nadine McQuarrie và nghiên cứu sinh Jennie Plaster dẫn đầu, đã công bố kết quả trên Science Advances. Họ triển khai mô hình máy tính kết hợp lịch sử kiến tạo đã biết cùng ước tính khí hậu và lượng mưa gần đây để so sánh hai giải thích trước đó: các đợt nâng đất đột ngột và xói mòn kéo dài do mưa nhiều. Kết quả cho thấy không có yếu tố nào đơn độc giải thích được cảnh quan hiện tại.

Nguyên nhân chính được xác định là bắt sông: một sông xói qua sống núi và chuyển hướng dòng của sông lân cận, làm tăng lưu lượng và sức xói mòn, từ đó sông mới cắt sâu hơn vào địa hình. Hoạt động kiến tạo cũng cần tính tới, nhưng theo mô hình, tốc độ nâng phải giảm gần một bậc độ lớn để bắt sông có thể xảy ra; ví dụ, khi tốc độ giảm từ 4 mm mỗi năm xuống 0,4 mm mỗi năm, bắt sông có thể tạo ra cảnh quan như hiện nay. Nghiên cứu được tài trợ bởi National Science Foundation và German Research Foundation; nguồn thông tin từ University of Pittsburgh.

• Yếu tố được kiểm tra: nâng đất và mưa.
• Cơ chế quyết định: bắt sông làm tăng xói mòn.
• Vai trò của kiến tạo: cần chậm lại để sông cắt sâu.