Một nghiên cứu mới làm sáng tỏ cách các hẻm núi đồ sộ hình thành trên Cao nguyên Andes ở Peru. Cao nguyên cao khoảng 3,7 km, và các nhà nghiên cứu cho biết quy mô các hẻm núi lớn đến mức ảnh chụp không phản ánh hết. Để so sánh, Grand Canyon sâu dưới 2 km ở điểm sâu nhất.
Tác giả chính là Jennie Plaster, trong phòng thí nghiệm của Nadine McQuarrie, giáo sư tại University of Pittsburgh; McQuarrie cũng là cộng tác viên ở University of Glasgow. Công trình được công bố trên tạp chí Science Advances. Nhóm dùng mô hình máy tính kết hợp lịch sử kiến tạo đã biết và ước tính khí hậu, lượng mưa gần đây để kiểm tra hai giả thuyết cơ bản: nâng đất đột ngột và mưa lớn kéo dài.
Theo mô hình, không có nâng đất đột ngột hay lượng mưa tăng đơn độc nào là nguyên nhân chính. Cả hai đóng góp, nhưng cơ chế chủ yếu là bắt sông — khi một sông xói qua sống núi và đổi hướng con sông bên cạnh, làm tăng dòng chảy và xói mòn. Hoạt động kiến tạo vẫn quan trọng, nhưng cần giảm tốc độ nâng để sông kịp cắt qua. Nghiên cứu được tài trợ bởi National Science Foundation và German Research Foundation.
Từ khó
- sáng tỏ — làm rõ điều gì trước đó chưa hiểulàm sáng tỏ
- hẻm núi — khe sâu giữa hai dãy núicác hẻm núi
- xói mòn — quá trình đất và đá bị nước mài
- kiến tạo — sự thay đổi vỏ trái đất do chuyển động
- nâng đất — sự nhô lên của bề mặt đất
- bắt sông — một sông chiếm hướng chảy của sông khác
Mẹo: di chuột, dùng phím Tab hoặc chạm vào các từ được tô sáng trong bài để xem định nghĩa nhanh ngay khi bạn đọc hoặc nghe.
Câu hỏi thảo luận
- Bạn nghĩ hiện tượng bắt sông có thể xảy ra ở khu vực nơi bạn sống không? Vì sao?
- Nếu tốc độ nâng đất thay đổi chậm hơn, cảnh quan quanh sông sẽ thay đổi như thế nào theo bạn?
- Vai trò của mô hình máy tính trong nghiên cứu này là gì và bạn có tin tưởng kết quả mô hình không? Vì sao?
