Tỷ lệ sa sút trí tuệ ở châu Phi đang tăng cùng với quá trình già hóa dân số, đặt ra một thách thức y tế công cộng ngày càng lớn. Theo dữ liệu đã được nêu, vùng hạ Sahara từng ghi nhận hơn hai triệu người sống với sa sút trí tuệ và con số này được dự báo tăng gần tám triệu vào năm 2050. Trên quy mô toàn cầu, WHO ước tính hơn 55 triệu người hiện sống với sa sút trí tuệ và khoảng 10 triệu ca mới mỗi năm; khoảng 60% nằm ở các nước thu nhập thấp và trung bình.
Tại hội nghị “Tương lai của Sa sút trí tuệ ở châu Phi” ở Nairobi, các nhà khoa học, trong đó có George Vradenburg của Davos Alzheimer’s Collaborative, nhấn mạnh vai trò của nghiên cứu di truyền. Họ cho rằng hệ vi sinh vật, các áp lực môi trường và tính đa dạng di truyền cao ở châu Phi có thể cung cấp hiểu biết quý giá. Một nghiên cứu năm 2023 phát hiện hơn một phần ba người có gốc châu Phi mang yếu tố nguy cơ di truyền cho Parkinson, vốn thường là yếu tố tiền triệu cho sa sút trí tuệ.
Kỳ thị vẫn là rào cản lớn: trong một số cộng đồng, bệnh bị gán cho phù thủy hoặc nguyên nhân siêu nhiên. Ở Kenya, nhân viên y tế đã làm việc với thầy thuốc truyền thống và lãnh đạo tôn giáo để giảm kỳ thị; như David Ndetei nói: "Chúng tôi tụ họp và cho thấy tôn trọng quan điểm của thầy thuốc truyền thống... nhưng cũng nhấn mạnh rằng có những quan điểm khác, như quan điểm y học, và trong quá trình đó, chúng tôi đã phát triển đối thoại." Kết quả là nhiều thầy thuốc truyền thống nay giới thiệu bệnh nhân đến bác sĩ lâm sàng.
Các công nghệ mới cũng được thử nghiệm. Jim Todd và nhóm ở Mwanza, Tanzania, đang thử một công cụ số phân tích giọng nói và so sánh với dấu ấn sinh học trong máu; họ đang xem xét 65 đặc trưng ưu tiên và dự định thu thập vòng dữ liệu giọng nói thứ hai trong 6 tháng đến một năm để đối chiếu. Đồng thời, chuyên gia như Razak Gyasi nhắc đến các thực hành truyền thống ở Ghana — xoa bóp, bài thuốc thảo dược và liệu pháp âm nhạc — và cho rằng "Châu Phi không nhất thiết phải chỉ dựa vào y học phương Tây để giải quyết sức khỏe tâm thần ở người cao tuổi." Nhiều diễn giả kêu gọi hợp tác giữa nhà nghiên cứu, khu vực tư nhân và chính phủ, và Vradenburg dẫn chứng nghiên cứu HIV/AIDS như một ví dụ về tiến bộ do hợp tác dẫn dắt.
Từ khó
- sa sút trí tuệ — mất khả năng nhớ và suy nghĩ ở người lớn tuổi
- già hóa — quá trình dân số có tỷ lệ người già tănggià hóa dân số
- hệ vi sinh vật — nhóm vi sinh sống trong cơ thể người hoặc môi trường
- đa dạng di truyền — mức khác nhau của gen trong một nhóm người
- kỳ thị — đối xử tiêu cực vì hiểu lầm hoặc sợ hãi
- thầy thuốc truyền thống — người chữa bệnh theo phương pháp cổ truyền địa phương
- dấu ấn sinh học — chất hoặc chỉ số trong cơ thể báo hiệu bệnh
- hợp tác — làm việc cùng nhau để đạt mục tiêu chung
Mẹo: di chuột, dùng phím Tab hoặc chạm vào các từ được tô sáng trong bài để xem định nghĩa nhanh ngay khi bạn đọc hoặc nghe.
Câu hỏi thảo luận
- Bạn nghĩ những lợi ích và rủi ro khi dùng nghiên cứu di truyền và hệ vi sinh vật để hiểu sa sút trí tuệ là gì?
- Những bước thực tế nào cần có để giảm kỳ thị trong cộng đồng, dựa trên ví dụ ở Kenya?
- Làm thế nào y học phương Tây và thầy thuốc truyền thống có thể hợp tác để cải thiện chăm sóc người cao tuổi?
