Cause of Death Determination Ascertainment (CODA) projesi, Vital Strategies öncülüğünde ve bir ortak konsorsiyumla yürütülen Gates Vakfı destekli üç yıllık bir girişimdir. Projenin hedefi, özellikle düşük ve orta gelirli ülkelerde ölüm nedenleri verisini iyileştirmektir; Philip Setel buna ‘‘büyük bir kör nokta’’ olduğunu belirtiyor çünkü birçok ölüm sağlık tesisleri dışında gerçekleşiyor ve WHO verileri her on ölümden yalnızca birinin kayıtlı olduğunu gösteriyor.
CODA, tarihî verilerle yapay zekâ modelleri eğitiyor ve hem klinik hem de saha ortamlarında kullanılacak şekilde tasarlandı. Sistem çevrimdışı çalışıp sonradan veri yükleyebiliyor; toplumlarda görevli sağlık çalışanları ailelerle görüşmeler yapıyor ve bu bilgileri yaş, cinsiyet veya malaria gibi yaygın yerel nedenlerle birleştiriyor. Yazılım görüşmeyi gerçek zamanlı yönetiyor, yeni bilgiler geldikçe soruları uyarlıyor ve sözlü ifadeleri sebep belirleme algoritmalarının işleyeceği yapılandırılmış verilere dönüştürüyor. Klinik ortamda hekimler hasta öyküsü, gözlem ve test sonuçlarını girebiliyor ve CODA tek bir kesin hüküm yerine bir öneri ile güven seviyesi veriyor.
Projede Northeastern University, University of Washington, IS Global, RTI International ve CHAMPS Project Office gibi ortaklar yer alıyor. Güney Afrika ve Bangladesh'te Eylül ayında sınırlı denemeler planlanıyor. İki üniversite ortağı, otopsilerle doğrulanmış ölüm veri setlerini düşük ve orta gelirli ülkeler içinden titizlikle seçip modelleri eğitmek ve test etmek için kullanıyor. Setel otopsilerin en yüksek kaliteli veri kaynağı olduğunu ancak bunların maliyetli ve sınırlı ölçekli olduğunu söyledi. Vital Strategies başkanı Mary-Ann Etiebet doğru ölüm nedeni verilerinin politika yapımı için vazgeçilmez olduğunu vurguladı; proje ayrıca etik, hukuk ve kültürel konuları ele almak için bir bilimsel danışma komitesi kuracak. University of Southern California’dan Laura Ferguson ise şeffaflık, veri koruma, hükümet katılımı ve son kullanıcılarla iş birliğinin önemini öne çıkardı.
Zor kelimeler
- konsorsiyum — birçok kuruluşun birlikte çalıştığı grupkonsorsiyumla
- tarihî — geçmişle ilgili, eski zamanlara ait
- çevrimdışı — internet bağlantısı olmadan çalışan bir sistem
- yapılandırılmış — belirli bir düzenle hazırlanmış, düzenli veri
- otopsi — ölüm nedenini belirlemek için yapılan tıbbi incelemeotopsilerle
- vazgeçilmez — kaçınılmaz şekilde gerekli, olmazsa olmaz
- şeffaflık — bilginin açık ve erişilebilir olması durumu
İpucu: Türkçe metni okurken veya ses kaydını dinlerken, vurgulanan kelimelerin üzerine gel, odaklan ya da dokun; anında kısa tanımlar görünür.
Tartışma soruları
- Doğru ölüm nedeni verisi politika yapımını nasıl etkiler? Örneklerle açıklayınız.
- Otopsi gibi yöntemlerin maliyeti ve kültürel kabulü göz önüne alındığında, veri toplamada hangi etik sorunlar ortaya çıkabilir?
- Yapay zekâ destekli bir sistemin sağlık verisi kullanırken şeffaflık ve veri koruma gereksinimlerini nasıl karşılaması gerektiğini düşünüyorsunuz?
İlgili makaleler
Teknoloji ve tarım: küçük çiftçilerin erişim sorunu
25 Şubat'ta yayımlanan IPES-Food raporu, büyük tarım ve teknoloji şirketlerinin yakın ilişkilerinin küçük çiftçilerin modern tarım araçlarına erişimini zorlaştırdığını uyarıyor. Rapor bulut ve yapay zekâ kullanımını ve veri kontrolü endişelerini ele alıyor.
Kan Vizkozitesini Gerçek Zamanlı İzleyen Yeni Cihaz
Missouri Üniversitesi araştırmacıları, kanın vizkozitesini invaziv olmayan ve gerçek zamanlı ölçebilen bir teknoloji geliştirdi. Cihaz ultrason dalgaları ve yazılım kullanıyor; potansiyel olarak taşınabilir ve giyilebilir uygulamalar hedefleniyor.
Liberya'da çocuklarda kurşun tehlikesi
Liberya'da doktorlar kan kurşunu testi yapamıyor ve EPA ekipman eksikliği nedeniyle maruziyet tam bilinmiyor. Ocak 2025'te bir kurşunlu boya yönetmeliği imzalandı ama resmî gazetede yayımlanmadığı için uygulanamıyor; test ekipmanı alınıyor ve halk bilinci gerekiyor.
