Fomalhaut, Dünya'dan yaklaşık 25 ışık yılı uzaklıkta, yaklaşık 440 milyon yaşında ve Güneş'ten 16 kat daha parlak bir yıldızdır. Hubble Uzay Teleskobu 2004 ve 2006'da yıldızın etrafındaki toz kuşağı yakınında parlak bir nokta gösterdi; 2008'de bu nokta olası bir gezegen olarak Fomalhaut b adıyla rapor edildi. 2010, 2012 ve 2013 takip görüntüleri ise noktanın yıldızdan uzaklaşacak şekilde eğrildiğini gösterdi; bu durum yıldız ışığı tarafından itilen küçük toz parçacıklarıyla uyumluydu.
2023'te elde edilen yeni HST görüntüsü başka bir parlak nokta ortaya çıkardı ve buna Fomalhaut cs2 denildi. Uluslararası ekip 2023 görüntüsünü ve daha düşük kaliteli 2024 görüntüsünü inceledi ve her iki parlak noktanın da gezegenimsi cisimlerin çarpışmalarıyla oluşan genişleyen toz bulutlarından yansıyan ışık olduğunu belirledi. Bu nedenle 2004 olayı ile 2023 olayı ayrı çarpışmalar olarak yorumlanıyor.
Parlaklığa dayanarak çarpışan cisimlerin en az 30 kilometre çapında olduğu hesaplandı; bu, 66 milyon yıl önce Dünya'ya çarpan cismin en az iki katı büyüklükte olarak değerlendirildi. Araştırmacılar Fomalhaut kuşağında yaklaşık 300 milyon benzer cismin bulunduğunu tahmin ediyor ve saptanan karbon monoksit gazı bu cisimlerin uçucu bakımdan zengin olduğunu gösteriyor.
Ayrıca ekip, bulutları NASA'nın DART misyonunun 2022'de yarattığı toz bulutuyla karşılaştırdı; Fomalhaut bulutu yaklaşık bir milyar kat daha büyük bulundu. İkinci çarpışmanın kısa sürede görülmesi beklenmedik bulundu ve genç sistemlerde bu tür etkilerin daha yaygın olabileceği düşünüldü. Önümüzdeki üç yılda James Webb NIRCam ve HST ile bulutların genişlemesi ve yörünge hareketi izlenecek.
Zor kelimeler
- toz kuşağı — Yıldız etrafında dönen ince toz halkası
- gezegenimsi — Bir gezegene benzeyen küçük gök cismi
- çarpışma — İki cisim arasında ani ve güçlü karşılaşmaçarpışmalarıyla, çarpışmalar
- toz bulutu — Havaya veya uzaya yayılmış ince toz topluluğutoz bulutlarından, toz bulutuyla
- yörünge — Bir cismin başka bir cismin çevresindeki yolu
- karbon monoksit — Karbon ve oksijenden oluşan zehirli gaz
İpucu: Türkçe metni okurken veya ses kaydını dinlerken, vurgulanan kelimelerin üzerine gel, odaklan ya da dokun; anında kısa tanımlar görünür.
Tartışma soruları
- İkinci çarpışmanın kısa sürede görülmesi neden beklenmedik bulunmuş olabilir? Kısa şekilde nedenlerini söyle.
- Saptanan karbon monoksit gazı araştırmacılara cisimler hakkında ne söylüyor? Kendi cümlelerinle açıkla.
- Sen olsaydın Fomalhaut bulutlarını izlerken hangi gözlemleri önemli bulurdun ve neden?
İlgili makaleler
Her galaksinin merkezinde kara delik var mı?
Michigan Üniversitesi liderliğindeki çalışma, NASA’nın Chandra verilerini kullanarak 1.600’den fazla galaksiyi inceledi ve küçük galaksilerin yalnızca yaklaşık %30’unda süperkütleli kara delik bulunduğunu, büyüklerin çoğunda ise bulunduğunu gösterdi.
İki novanın doğrudan görüntüleri yeni detaylar gösteriyor
Gözlemciler, patlamalarından günler sonra iki nova yıldızının doğrudan görüntülerini elde etti. Görüntüler birden fazla gaz akımı ve gecikmeli atılma gösteriyor; bu bulgular gama ışınlarıyla ilişkili şokları anlamayı sağlıyor.
