Yeni çalışma Peru'daki And Dağları platosunda bulunan olağanüstü büyük kanyonların oluşumunu inceledi. Araştırmacılar plato yüksekliğini, kanyon derinliklerini ve bölgenin bilinen tektonik geçmişini birleştiren bilgisayar modelleri kullandı. Plato yaklaşık 3.7 kilometreye kadar çıkıyor ve kanyonlar 2–3 kilometre derinliğe ulaşabiliyor; bu boyutlar fotoğraflarda tam anlaşılmayabiliyor.
Çalışma, bugüne kadar öne sürülen iki ana açıklamayı test etti: ani tektonik yükselmenin hızlı aşındırmaya yol açtığı görüşü ile uzun süreli yoğun yağışların akarsu aşındırmasını artırdığı görüşü. Modeller, her iki faktörün de katkıda bulunduğunu, ancak nehir yakalamasının (bir nehrin komşu bir nehrin akışını kendi yönüne çekmesi) ana mekanizma olduğunu gösterdi.
Ayrıca tektonik etkinliğin rolü, zeminin daha hızlı yükselmesi değil, yükselmenin yavaşlamasıyla ilgiliydi. Örneğin modeller, yükselmenin önemli ölçüde yavaşlaması durumunda nehir yakalamasının ve derin kesmenin mümkün olduğunu gösterdi. Çalışma Science Advances dergisinde yayımlandı.
Zor kelimeler
- plato — yüksek geniş ve genellikle düzlük araziplatosunda
- kanyon — derin dik yamaçlı vadi, genellikle nehirle oluşankanyonların, kanyonlar
- aşındırma — toprak veya kaya parçasının aşınma süreciaşındırmaya, aşındırmasını
- tektonik — yer kabuğunun hareketleriyle ilgili jeolojik
- model — gerçek olayları benzetmek için yapılan temsilmodeller, bilgisayar modelleri
- nehir yakalaması — bir nehrin başka bir nehrin akışını alması olayınehir yakalamasının
- yükselme — yer yüzeyinin veya arazinin yukarı doğru kalkmasıyükselmenin
İpucu: Türkçe metni okurken veya ses kaydını dinlerken, vurgulanan kelimelerin üzerine gel, odaklan ya da dokun; anında kısa tanımlar görünür.
Tartışma soruları
- Çalışma iki faktörün katkıda bulunduğunu söylüyor. Sen hangi faktörün daha etkili olduğunu düşünüyorsun? Kısa gerekçe ver.
- Nehir yakalaması nedir? Kendi sözlerinle basitçe açıkla.
- Fotoğraflar kanyonların boyutunu tam göstermeyebilir. Bu tür arazileri anlamak için hangi başka yöntemler yararlı olabilir? Kısa örnek ver.
İlgili makaleler
Laboratuvarda Mars’ın eski çamur akışları incelendi
Yeni laboratuvar çalışmaları, Mars’ın geçmiş atmosfer koşullarının su‑çamur akışlarını nasıl değiştirdiğini ve eski tortul peyzajların nasıl yorumlanması gerektiğini araştırıyor. Deneyler farklı basınç ve sıcaklıklarda 70'ten fazla test içeriyor.
